การเก็บรักษาและการตลาดเมล็ดพันธุ์

 
การเก็บรักษาเมล็ดพันธุ์
 
ปัจจัยที่มีผลต่อการเก็บรักษาเมล็ดพันธุ์
การเก็บรักษาเมล็ดพันธุ์  คือการดำรงไว้ซึ่งความมีชีวิตของเมล็ดพันธุ์  (seed)  ให้ยาวนานออกไป  ฉะนั้น  ในการเก็บรักษาเมล็ดพันธุ์จึงมีปัจจัยต่างๆ  ที่เกี่ยวข้องหลายประการ  แต่โดยทั่วไปอาจสรุปได้  2  ประการ  คือ
1.ปัจจัยภายใน
                ชนิดของเมล็ดพันธุ์  (species)  เมล็ดแต่ละชนิดมีอายุการเก็บรักษาแตกต่างกันไปตามพันธุกรรม  เช่น  ข้าวเก็บได้นานกว่าถั่วเหลือง
                     โครงสร้างและองค์ประกอบทางเคมีของเมล็ดพันธุ์  เช่น  เมล็ดที่มีองค์ประกอบของแป้งจะเก็บไว้ได้นานกว่าเมล็ดที่มีองค์ประกอบของไขมัน
2.ปัจจัยภายนอก
             อุณหภูมิความชื้นสัมพัทธ์ของสภาพการเก็บและความชื้นของเมล็ด  เมล็ดจะเก็บรักษาไว้ได้อย่างปลอดภัยจะต้องมีความชื้นต่ำ  เมล็ดที่มีความชื้นสูงจะมีขบวนการเมตาโบลิซึมสูง  นอกจากนี้โรคและแมลงจะเข้าทำลายได้ง่ายทำให้เสื่อมคุณภาพเร็ว  เก็บไว้ไม่ได้นานและเนื่องจากเมล็ดเป็นสิ่งที่มีคุณสมบัติที่เรียกว่า  “ไฮโกรสโคปิก”  (hygroscopic)  คือสามารถรับหรือถ่ายเทความชื้นของตัวเองให้สมดุลกับบรรยากาศภายนอก
                การปฏิบัติหลังการเก็บเกี่ยว  ควรเก็บเกี่ยวเมื่อถึงระยะตัวทางสรีรวิทยาแล้วเท่านั้นอย่าปล่อยไว้ในไร่นา  เพราะจะกระทบกับสภาพความชื่นที่แปรปรวน  การนวดและกะเทาะต้องกระทำด้วยความระมัดระวังอย่าให้แตกร้าวและต้องลดความชื้นโดยการตากแดดและทำความสะอาด  แล้วบรรจุภาชนะโดยเร็ว  การปฏิบัติหรือการเก็บเกี่ยวที่ถูกต้องช่วยชะลอการเสื่อมคุณภาพของเมล็ดพันธุ์ได้ทางหนี่ง
                สภาพของที่เก็บรักษา  ควรมีสภาพแวดล้อมที่เหมาะสมไม่เป็นอันตรายต่อคุณภาพของเมล็ดพันธุ์
                ที่เก็บรักษาสภาพของโรงเก็บเมล็ดพันธุ์ที่ดี โรงเก็บเมล็ดพันธุ์  จะต้องมีคุณลักษณะที่แตกต่างและพิเศษกว่าโรงเก็บสินค้าทั่วๆไป  ด้วยเหตุที่ว่าเมล็ดพันธุ์เป็นสิ่งมีชีวิตและจะต้องคงความมีชีวิตนี้ไว้ด้วย  โรงเก็บจึงต้องมีสภาพที่เหมาะสมมั่นคงแข็งแรงและสามารถป้องกันสิ่งต่างๆ ที่จะมากระทบและเกิดอันตรายต่อสุขภาพของเมล็ดพันธุ์ได้โดยหลักการทั่วๆไป  โดยสภาพของโรงเก็บเมล็ดพันธุ์ที่ดีควรมีลักษณะดังนี้
                พื้นที่จัดเก็บ  ควรราบเรียบสม่ำเสมอ  มั่นคง  แข็งแรง  สามารถทานน้ำหนักเมล็ดพันธุ์ที่กดทับได้
                ป้องกันน้ำได้  ดังที่ทราบกันดี  น้ำเป็นศัตรูที่สำคัญที่สุดของเมล็ดพันธุ์ในระหว่างการเก็บรักษา  โรงเก็บจึงต้องสามารถป้องกันน้ำได้ไม่ว่าจะเป็นการสาดจากน้ำฝน  การไหลท่วมจากภายนอก  หรือการซึมผ่านจากน้ำใต้ดิน
               มีการระบายอากาศที่ดี  การระบายอากาศให้เกิดการหมุนเวียนถ่ายเทภายในโรงเก็บเป็นการช่วยลดความเสี่ยงการเกิดความร้อนและความชื้นสะสมภายในกองเมล็ดพันธุ์  โรงเก็บที่มีการติดตั้งพัดลมดูดอากาศ  จะช่วยในการระบายอากาศได้ดี
                ป้องกันศัตรูได้  โดยเฉพาะนก หนู และแมลง  มักสร้างปัญหาเข้าทำลายเมล็ดพันธุ์ในระหว่างการเก็บรักษาเป็นอย่างมาก โรงเก็บจึงควรสร้างอย่างแข็งแรงมิดชิด  ปราศจากร่องและซอกแตกตามผนังอาคาร  อันทำให้ศัตรูต่างๆ นั้น  เคลื่อนย้ายเข้าหรืออาศัยเป็นแหล่งหลบซ่อนได้ง่าย
             ความสะอาด  ความสะอาดของโรงเก็บและอาณาบริเวณ  เป็นสิ่งที่ต้องดูแลอยู่เป็นประจำ  นอกจากจะช่วยลดอัตราการระบาดของศัตรูได้มากแล้ว  โรงเก็บที่สะอาดยังสร้างภาพพจน์ความมีคุณค่าต่อสินค้าเมล็ดพันธุ์แก่ผู้ได้พบเห็นด้วย
การบริหารจัดการเมล็ดพันธุ์ในโรงเก็บ
 เมื่อได้กำหนดพื้นที่จัดเก็บและวิธีการเก็บรักษาแล้ว  การวางแผนควบคุมการจัดการต่อไปจะกระทำได้สะดวก  จากการคำนวณเพียงง่ายๆก็จะทำให้ทราบความสามารถในการบรรจุของโรงเก็บหนึ่งๆ  และเมื่อทราบเป้าหมายแผนการผลิตในแต่ละฤดู ทำให้สามารถเตรียมการและทราบสถานการณ์การเก็บรักษาได้ล่วงหน้าค่อนข้างแน่นอน
 สำหรับการควบคุมการจัดเก็บ  จะต้องจัดทำผังควบคุมเลียนแบบผังช่องเก็บตามโรงเก็บนั้นติดตั้งไว้ในบริเวณพื้นที่ส่วนปฏิบัติงานเพื่อแสดงข้อมูลการเก็บรักษาของเมล็ดพันธุ์ในแต่ละช่องเก็บและเพื่อความสะดวก  ควรจะกำหนดการผลิตเมล็ดพันธุ์ในแต่ละล๊อตมีปริมาณตามขนาดความจุในแต่ละช่องเก็บเพื่อหลีกเลี่ยงการสูญเสียพื้นที่เก็บรักษา  ในกรณีมีขนาดล๊อตของเมล็ดพันธุ์ไม่เท่ากัน  หรือมิฉะนั้นบางช่องเก็บจะต้องจัดเมล็ดพันธุ์จากหลายล๊อตเข้าเก็บด้วยกันอาจก่อให้เกิดการสับสนได้
 การจัดเมล็ดพันธุ์เข้าเก็บทุกล๊อตจะต้องจัดทำบัตรแสดงรายการเมล็ดพันธุ์คล้ายบัตรประจำตัวเพื่อแสดงข้อมูลที่สำคัญพร้อมช่องบันทึกการเคลื่อนไหวของเมล็ดพันธุ์ล๊อตนั้น  บัตรแสดงรายการนี้ควรจะนำไปเสียบหรือแขวนไว้ตามตำแหน่งช่องเก็บในผังควบคุมที่จัดทำขึ้น  เมื่อมีการปฏิบัติต่อเมล็ดพันธุ์ในล๊อตนั้น  เช่น  การรมยา  การจำหน่าย  จัดส่ง  การติดตามระดับคุณภาพ  เป็นต้น  ก็เพียงแต่หยิบแผ่นบัตรนั้นตามตำแหน่งของช่องเก็บในผังมาบันทึกหรือรวบรวมข้อมูล  เสร็จแล้วก็นำกลับไปไว้ที่เดิมจนกว่าเมล็ดพันธุ์ล๊อตนั้นได้ถูกจำหน่ายหมดไปจึงค่อยเก็บรวบรวมบัตรนั้นเข้าแฟ้ม  เตรียมเป็นพื้นที่เก็บสำหรับล๊อตอื่นต่อไป
การจัดล๊อตเมล็ดพันธุ์  มีวัตถุประสงค์เพื่อการสืบค้นประวัติที่มาของเมล็ดพันธุ์ชุดนั้นได้ว่าผลิตจากแหล่งใดมี    การปฏิบัติอย่างไร  การจัดล๊อตเมล็ดพันธุ์โดยทั่วไปมักจะจัดรวมจากแหล่งที่มาซึ่งมีสภาพการผลิตจากแปลงเดียวกันหรือใกล้เคียงมีการเก็บเกี่ยวพร้อมกันและมีคุณภาพที่ใกล้เคียงกันเพื่อประโยชน์ในการปฏิบัติงาน การดูแลและการจัดจำหน่าย  เช่น  กรณีเมล็ดพันธุ์หลังเก็บเกี่ยวชุดนั้นมีความชื้นสูงต้องทำการลดความชื้นโดยเร่งด่วนหรือการพิจารณาว่าจะจัดเก็บและจัดจำหน่ายเมล็ดพันธุ์ชุดใดก่อนหรือหลัง  เป็นต้น
สรุปข้อห้าม  7  ประการของการเก็บรักษาเมล็ดพันธุ์
การเก็บรักษาเมล็ดพันธุ์ที่ถูกวิธีนั้นคือ  การปฏิบัติต่อเมล็ดพันธุ์เพื่อรักษาหรือชะลอความเสื่อมคุณภาพ  ซึ่งคุณภาพดังกล่าวมีหลายลักษณะ  แต่ในที่นี้จะข้อกล่าวถึงข้อห้าม  7  ประการ  ดังนี้
1.อย่าเก็บเมล็ดพันธุ์ที่มีความชื้นสูง  เพราะเมล็ดพันธุ์สามารถดูดความชื้นจากอากาศได้
2.อย่าเก็บเมล็ดพันธุ์ไว้ใกล้กับปุ๋ยหรือสารเคมีเพราะจะเกิดอันตรายโดยตรงต่อความงอกของเมล็ดพันธุ์
3.อย่าเก็บเมล็ดพันธุ์ไว้ใกล้กับแหล่งน้ำหรือสถานที่ชื้นแฉะ เพราะมีความชื้นสูงซึ่งจะทำให้เมล็ดพันธุ์มีอายุสั้นเพราะดูดความชื้น
4.อย่าเก็บเมล็ดพันธุ์บนพื้นโดยตรง  เพราะพื้นจะถ่ายเทความชื้นสู่เมล็ดทำให้กันความชื้นไม่ได้  อากาศถ่ายเทไม่ดี  เมล็ดจะเน่าเสียหายเร็ว
5.อย่าให้มีศัตรูโรคแมลงขณะเก็บรักษาเพราะจะทำลายเมล็ดโดยตรง
6.อย่าเก็บเมล็ดที่ตายแล้วเพราะเสียเวลา  ทุน  แรงงาน  และสถานที่
7.อย่าละเลยการตรวจสอบเมล็ดพันธุ์ขณะเก็บรักษาเพราะการตรวจสอบจะทำให้ทราบสภาพของคุณภาพเมล็ดพันธุ์เพื่อการวางแผนปฏิบัติการต่างๆ ที่เกี่ยวข้องกับเมล็ดพันธุ์
พึงระลึกเสมอว่าเมล็ดพันธุ์เป็นสิ่งมีชีวิตและมีคุณค่าการใช้เมล็ดพันธุ์ที่มีคุณภาพดีเพาะปลูก  หมายถึงความสำเร็จของเกษตรกรจึงไม่ควรปล่อยปะละเลย  เมล็ดพันธุ์ไม่สามารถมีชีวิตอยู่รอดได้ในสภาพที่ไม่เหมาะสม  ดังนั้น  การให้การดูแลที่ถูกต้องเท่านั้นจะรักษาคุณภาพเมล็ดพันธุ์ไว้ได้นาน
 
การตลาดเมล็ดพันธุ์
           การตลาดเมล็ดพันธุ์  คือหัวใจของการดำเนินธุรกิจ  ไม่ว่าผลิตภัณฑ์จะมีลักษณะและคุณภาพดีเลิศขนาดไหนถ้ากิจการไม่ได้ดำเนินหน้าที่การตลาดได้อย่างมีประสิทธิภาพ  ความสำเร็จก็ย่อมจะไม่เกิดขึ้นแก่กิจการและยังมีอุปสรรคที่มาจากการเปลี่ยนแปลงของสภาวะแวดล้อมการตลาด  ดังนั้น  จึงเป็นหน้าที่ของผู้บริหารการตลาดที่จะต้องปรับการตัดสินใจให้สามารถต่อสู้กับสภาวะที่ไม่แน่นอนในอนาคตให้ได้ด้วยการจัดการการตลาดอย่างมีประสิทธิภาพ
การตลาดเมล็ดพันธุ์นับว่ามีความสำคัญยิ่งต่อการดำเนินงานการพัฒนาระบบการผลิตข้าวของประเทศ  การดำเนินงานด้านการตลาดเมล็ดพันธุ์มีความยากลำบากจำเป็นต้องปรับเปลี่ยนการดำเนินงานให้สอดคล้องกับสถานการณ์  สภาวะปัจจัยภายนอกที่ส่งผลกระทบต่อการจำหน่ายเมล็ดพันธุ์  ได้แก่การเปลี่ยนแปลงชนิดพันธุ์ข้าวของชาวนา  ภาวะราคาข้าวเปลือกที่   ไม่แน่นอน  มีความผันผวนตลอดเวลา  ดังนั้นจึงต้องมีการติดตามข้อมูลเพื่อใช้ในการวิเคราะห์ปัญหา  อุปสรรค  และกำหนดกลยุทธ์ในการจำหน่ายเมล็ดพันธุ์  การขยายฐานการตลาดเมล็ดพันธุ์ข้าวคุณภาพดี  ที่ทุกภาคส่วนได้มีการผลิตเพื่อกระจายสู่ชาวนาในช่องทางการจำหน่ายต่างๆ  ไม่ว่าจะผ่านเครือข่ายการตลาด  องค์กรท้องถิ่น  หรือเกษตรกรโดยตรงเพื่อให้เมล็ดพันธุ์ที่ผลิตกระจายสู่พื้นที่ทำนาได้อย่างทั่วถึงและสอดคล้องกับศักยภาพการผลิตและความต้องการของชาวนา
การบริหารการตลาดเมล็ดพันธุ์
          การบริหารการตลาด  คือ  กระบวนการวางแผนและบริหารแนวความคิดเกี่ยวกับส่วนประสมทางการตลาด  หรือที่เรียกว่า  4P  ได้แก่
              1.ผลิตภัณฑ์ (product) หรือในที่นี้หมายถึงเมล็ดพันธุ์เป็นส่วนประสมการตลาดที่สำคัญที่สุดที่นักการตลาดต้องหยิบยก ขึ้นมาพิจารณาก่อน  โดยการเลือกผลิตภัณฑ์ให้ตรงกับความต้องการของตลาดเป้าหมายจำเป็นต้องมีคุณภาพที่ดีเป็นพันธุ์ที่ชาวนาต้องการ
              2.ราคา (price) เป็นสิ่งที่กำหนดมูลค่าในการแลกเปลี่ยนผลิตภัณฑ์ในรูปของเงินตรา แม้ว่าผลิตภัณฑ์จะถูกพัฒนาอย่างถูกต้องตามความต้องการของตลาดเป้าหมายแล้วก็ตามไม่ได้หมายความว่าผลิตภัณฑ์จะขายได้ตามเป้าหมายที่กำหนดไว้ราคาจะเป็นตัวแปรที่สำคัญตัวหนึ่งที่ทำให้ลูกค้าสนใจและยอมรับในผลิตภัณฑ์นั้น อย่างไรก็ตามการกำหนดราคาจะต้องให้ความถูกต้องและยุติธรรม  โดยคำนึงถึงต้นทุน  ลักษณะการแข่งขันในตลาดเป้าหมาย ราคาที่เหมาะสมจะเป็นตัวผลักดันผลิตภัณฑ์ให้ออกสู่ตลาดเป้าหมายได้เป็นอย่างดี  โดยเฉพาะเมล็ดพันธุ์ซึ่งผู้ใช้ส่วนใหญ่เป็นเกษตรกร หากเมล็ดพันธุ์มีราคาสูงเกินไปจะมีปัญหาต่อการจำหน่ายค่อนข้างมาก
             3.การจัดจำหน่าย  (place)  หมายถึง  การจัดช่องทางการจำหน่ายและการกระจายตัวสินค้า  ในการจัดช่องทางการจำหน่ายผลิตภัณฑ์ให้ดีเพียงใดก็ตาม  หากไม่สนองความต้องการของผู้บริโภคและสถานที่เขาต้องการไม่เหมาะสมจึงต้องพิจารณาการเคลื่อนย้ายจากผู้ผลิตถึงมือผู้บริโภค  เส้นทางในการเคลื่อนย้ายนั้นต้องผ่านคนกลางหรือสถาบันที่เป็นตัวแทนจำหน่าย  ทั้งนี้เพื่อให้เมล็ดพันธุ์ไปถึงมือชาวนาได้ทันเวลาตามต้องการ
4.การส่งเสริมการตลาด  (promotion)  เป็นการสื่อความหมายให้ตลาดเป้าหมายได้ทราบถึงผลิตภัณฑ์ที่ต้องการจะจำหน่าย  ณ  สถานที่ใด  ระดับใด  การส่งเสริมการตลาดเป็นตัวแปรตัวหนึ่งของส่วนประสมการตลาด  โดยทำหน้าที่ชี้ชวนให้ลูกค้าเป้าหมายสนใจและซื้อผลิตภัณฑ์นั้นๆ
590810 04